20. Dni Pamięci Ofiar Gestapo. „Rozbić więzienie” – historia, która wydarzyła się w sercu Krakowa
Od 11 do 14 września 2026 roku odbędą się 20. Dni Pamięci Ofiar Gestapo. Tegoroczna edycja ma szczególny związek ze Starym Miastem. Jej hasło „Rozbić więzienie” nawiązuje do wydarzeń sprzed 80 lat, kiedy w samym centrum Krakowa przeprowadzono jedną z najbardziej spektakularnych akcji powojennego podziemia niepodległościowego.
18 sierpnia 1946 roku żołnierze 6. Kompanii Zgrupowania Partyzanckiego „Błyskawica” przeprowadzili akcję rozbicia więzienia św. Michała. Więzienie znajdowało się przy ul. Senackiej 3, w zabudowaniach, w których obecnie mieści się Muzeum Archeologiczne w Krakowie.
Akcja była niezwykła również ze względu na sposób jej przeprowadzenia. Partyzanci dowodzeni przez Jana Janusza ps. „Siekiera” przyjechali pod więzienie zdobytą ciężarówką i posłużyli się fałszywymi dokumentami. Jednocześnie wewnątrz więzienia do działania przystąpili uzbrojeni wcześniej osadzeni.
W przygotowaniach pomogli współpracujący z podziemiem strażnicy – Irena Odrzywołek i Stanisław Krejcza. Więźniowie rozbroili strażników, otworzyli cele, opanowali zbrojownię i obezwładnili naczelnika więzienia. Całą operację przeprowadzono bez jednego wystrzału.
Za mury wydostało się 71 osób. Dziewięć z nich zostało szybko schwytanych, dlatego IPN przyjmuje, że w wyniku akcji wolność odzyskało 62 więźniów, w większości związanych z podziemiem niepodległościowym – m.in. AK, NSZ, ROAK i WiN.
Około 30 uwolnionych wywieziono ciężarówką. Samochód przejechał następnie – co brzmi niemal jak scenariusz filmu – pod oknami Wojewódzkiego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego przy placu Inwalidów i skierował się w stronę Miechowa.
80 lat później Kraków przypomni tę historię
Właśnie 80. rocznica tych wydarzeń stała się motywem przewodnim tegorocznych Dni Pamięci Ofiar Gestapo, organizowanych przez Muzeum Krakowa – oddział Ulica Pomorska.
Obchody odbędą się 11–14 września 2026 r. i będą poświęcone pamięci krakowian, którzy stracili życie w więzieniach podczas okupacji niemieckiej oraz w okresie terroru komunistycznego, a także ludziom, którzy próbowali ich ratować.
Patronami tegorocznych obchodów zostali Józefa Mikowa ps. „Józka”, „Ryś” (1897–1942) oraz Aleksander Kluska (1920–1943). Ich sylwetki przedstawiono również w oficjalnym zaproszeniu na wydarzenie.
Obchody rozpoczną się 11 września
Pierwszego dnia, w piątek 11 września, o godz. 9.00 odprawiona zostanie msza święta w kościele św. Szczepana przy ul. Sienkiewicza 19.
O godz. 10.00 przy ul. Pomorskiej 2 odbędzie się uroczysty apel z udziałem Wojska Polskiego oraz złożenie kwiatów ku czci ofiar Gestapo.
O godz. 10.45 na placu Inwalidów otwarta zostanie wystawa plenerowa „Akcja »Rozbić więzienie«”. Ekspozycję będzie można oglądać do 30 września.
Tego samego dnia w godz. 15.00–20.00 odbędzie się sesja popularnonaukowa poświęcona akcjom rozbijania więzień. Jednym z jej tematów będzie właśnie akcja przeprowadzona 18 sierpnia 1946 roku w więzieniu św. Michała.
Spacer śladami akcji na Starym Mieście
Szczególnie interesującą propozycją dla mieszkańców Dzielnicy I będzie wydarzenie zaplanowane na niedzielę 13 września.
O godz. 13.00 rozpocznie się spacer edukacyjny „Śladami akcji rozbicia Więzienia św. Michała”, który poprowadzi dr Paweł Naleźniak z Oddziałowego Biura Badań Historycznych IPN w Krakowie. Zbiórkę zaplanowano przy ul. Pomorskiej 2. Udział w spacerze kosztuje 20 zł.
Tego dnia o godz. 11.00 odbędzie się również oprowadzanie po wystawie stałej „Krakowianie wobec terroru 1939–1945–1956”, a o godz. 18.00 bezpłatny koncert „Był taki czas…”.
Obchody zakończą się 14 września grą miejską i quizem historycznym „Rozkaz: Rozbić więzienie!”, przygotowanymi dla młodzieży w wieku 13–19 lat.
20. Dni Pamięci Ofiar Gestapo – „Rozbić więzienie”
11–14 września 2026 r.
Muzeum Krakowa – oddział Ulica Pomorska
Szczegółowy program 20. Dni Pamięci Ofiar Gestapo na stronie Muzeum Krakowa